خودش نباشد بلكه خودش مصداق نقيض خودش باشد و خودش از خودش سلب بشود ؟ صدر المتألهين مىگويد : بله ، ما شبيه و مثال اين گونه امور را داريم . آن چيزى كه ايشان به عنوان شبيه و مثال اينها ذكر مىكند ( كه البته مثالهاى بسيارى مىشود براى آن پيدا كرد و خود او هم ذكر كرده است ) « 1 » خيلى شبيه است به اين تناقضاتى كه در دورهء جديد امثال راسل پيدا كرده‌اند و اسمش را « تناقضهاى منطقى » و « تعارضهاى منطقى » گذاشته‌اند و از نظر آنها تناقضهاى غير قابل حل است ، كه اين آقاى هشترودى خيلى روى اينها تكيه مىكرد ، مقاله مىنوشت و سخنرانى مىكرد و در آن سالهاى اول كه ما به تهران آمده بوديم مقاله‌اى تحت عنوان « تعارضات منطقى » در يك مجله‌اى به نام « انديشه و هنر » نوشته بود و من در آنجا آن مقاله را خواندم « 2 » . ايشان در آنجا مدعى بود كه اينها تناقضهايى است كه بر اساس منطق قديم غير قابل حل است « 3 » .

--> ( 1 ) . [ رجوع شود به اسفار ، چاپ جديد ، ج 1 / ص 294 . ] ( 2 ) . در يكى از شماره‌هاى مجلهء « نگين » هم معلوم شد كه آقاى محمود عنايت يك وقت مجله‌اى منتشر مىكرده است به نام « ايران آباد » كه در مجلهء « ايران آباد » باز از همين آقاى هشترودى مطلبى نقل كرده بود كه عين همان چيزى بود كه ما در آن مجلهء « انديشه و هنر » ديده بوديم . ( 3 ) . مثل « كلّ كلامى كاذب » ؟ استاد : تقريبا ؛ در حدّ همان . البته او مثالهاى بسيارى در آنجا ذكر كرده است و مقاله جالبى هم بود . ولى خودشان هم هيچ راه حلى بر اساس منطق خودشان پيدا نكرده‌اند . يا پيدا نكرده‌اند يا ما نتوانسته‌ايم از حرفهاى آنها به دست بياوريم . بسيار خوب ، حالا از نظر شما بر اساس منطق قديم اينها تناقضاتى است غير قابل حل ؛ بر اساس منطق جديد چطور ؟ شما چگونه اين تناقضها را حل كرده‌ايد ؟ گويى حلّش همين است كه : « ما فهميده‌ايم اينها غير قابل حل است » ! همين قدر كه ما كشف كرديم كه اينها غير قابل حل است مسأله حل شده است ؟ ! گويى حلش همين است يا من چيزى بيش از اين نفهميدم . حالا شما اگر توانستيد اينها را يك مطالعه‌اى بكنيد ، چون بعضى از آنها به رياضيات و اين گونه مسائل مربوط مىشود ، ببينيد آيا واقعا همين را مىگويد يا نه . - بله ، بنده هم استنباطم همين طور است . - مىگفتند كه در اين كنگره كه امسال در نيويورك بوده آقاى دانش پژوه گويا يك مقاله‌اى در اين زمينه نوشته‌اند و آقاى موسوى بهبهانى هم جوابى داده است . - نه ، موسوى جوابى نداد . من الآن يادم نيست كه موسوى چه گفت ، ولى اجمالا گفت اين مطلب در علم « اصول » ما بحث شده است ؛ اين « كلّ كلامى كاذب » مطلبى نيست كه شما كشف كرده باشيد .